زخم پای دیابتی چیست؟ | علائم، علل، مراحل، پیشگیری و جدیدترین روش‌های درمان

مقدمه

زخم پای دیابتی (Diabetic Foot Ulcer یا DFU) یکی از جدی‌ترین عوارض دیابت و از مهم‌ترین علل ناتوانی، عفونت و قطع اندام تحتانی در افراد مبتلا به این بیماری است. این عارضه صرفاً یک زخم سطحی پوستی نیست؛ بلکه معمولاً حاصل تعامل عوامل عصبی، عروقی و بیومکانیکی است که می‌توانند توانایی پا برای احساس فشار و آسیب، خون‌رسانی مناسب و ترمیم بافت را مختل کنند. مرور علمی منتشرشده در JAMA گزارش می‌کند که هر سال حدود ۱۸.۶ میلیون نفر در سراسر جهان دچار زخم پای دیابتی می‌شوند. این زخم‌ها همچنین با افزایش خطر عفونت، قطع اندام تحتانی و مرگ‌ومیر همراه هستند.

خطر ایجاد زخم پای دیابتی در طول زندگی قابل توجه است. بر اساس راهنمای ۲۰۲۳ گروه بین‌المللی کار روی پای دیابتی (IWGDF)، میزان بروز مادام‌العمر زخم پای مرتبط با دیابت حدود ۱۹ تا ۳۴ درصد است؛ یعنی تقریباً از هر ۳ تا ۵ فرد مبتلا به دیابت، یک نفر ممکن است در طول زندگی خود این عارضه را تجربه کند. این رقم با «شیوع زخم فعال در یک زمان مشخص» تفاوت دارد؛ یک مرور نظام‌مند و متاآنالیز جهانی شیوع زخم پای دیابتی را در افراد مبتلا به دیابت حدود ۶.۳ درصد برآورد کرده است.

اهمیت زخم پای دیابتی تنها به ایجاد نخستین زخم محدود نمی‌شود. عود زخم پس از بهبود بسیار شایع است. طبق راهنمای IWGDF، حدود ۴۰ درصد از زخم‌های پای مرتبط با دیابت پس از بهبود، طی یک سال عود می‌کنند و این میزان در سه سال به حدود ۶۵ درصد می‌رسد. مرور منتشرشده در New England Journal of Medicine نیز بر ماهیت مزمن و احتمال بالای عود زخم‌های پای دیابتی تأکید کرده است.

خبر مهم این است که خطر بسیاری از زخم‌های پای دیابتی را می‌توان با شناسایی زودهنگام عوامل خطر و مراقبت مناسب کاهش داد. بر اساس راهنمای پیشگیری IWGDF، از دست رفتن حس محافظتی پا، بیماری شریان محیطی (PAD) و تغییر شکل پا از مهم‌ترین عوامل افزایش‌دهنده خطر زخم هستند. همچنین سابقه زخم پای قبلی یا هر سطحی از قطع اندام تحتانی، خطر بروز مجدد زخم را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

پیشگیری از زخم پای دیابتی به یک اقدام واحد محدود نمی‌شود و مجموعه‌ای از مراقبت‌ها را شامل می‌شود؛ از جمله بررسی منظم پا، شناسایی افراد پرخطر، توجه به تغییرات پوستی و نقاط تحت فشار، استفاده از کفش مناسب و محافظت‌کننده، مراقبت صحیح از پوست و ناخن، کنترل عوامل خطر دیابت و مراجعه سریع در صورت مشاهده آسیب یا زخم. شواهد علمی همچنین نشان می‌دهند که مداخلاتی مانند کفش‌های کاهش‌دهنده فشار می‌توانند در کاهش خطر ایجاد زخم در افراد پرخطر مؤثر باشند.

کنترل مناسب دیابت نیز بخش مهمی از کاهش عوارض بیماری است، اما پیشگیری از زخم پای دیابتی به کنترل قند خون به‌تنهایی وابسته نیست و به مجموعه‌ای از اقدامات پیشگیرانه و مراقبت مستمر نیاز دارد. اگر هنوز با اصول مدیریت دیابت آشنا نیستید، می‌توانید ابتدا مقاله جدیدترین روش‌های کنترل دیابت در سال ۲۰۲۶ را مطالعه کنید تا با روش‌های کنترل بیماری و کاهش خطر عوارض آن آشنا شوید.

در این مقاله از دیابتچی، به‌صورت جامع با تعریف زخم پای دیابتی، علل و عوامل ایجاد آن، علائم و نشانه‌های اولیه، محل‌های شایع بروز، مراحل و طبقه‌بندی زخم، عوامل خطر، روش‌های تشخیص، اصول درمان و مهم‌ترین راهکارهای پیشگیری آشنا خواهید شد.

زخم پای دیابتی چیست؟

زخم پای دیابتی، یک زخم باز یا تخریب بافتی در پوست و بافت‌های زیرین پا است که در افراد مبتلا به دیابت، معمولاً در ناحیه زیر مچ پا ایجاد می‌شود. این زخم زمانی شکل می‌گیرد که پوست در اثر فشار مداوم، اصطکاک، ضربه یا آسیب‌های کوچک دچار شکستگی شود و به دلیل اختلال در ترمیم بافت، روند بهبود طبیعی آن متوقف گردد.

برخلاف زخم‌های معمولی که در بیشتر افراد طی چند روز یا چند هفته ترمیم می‌شوند، زخم پای دیابتی به دلیل آسیب همزمان اعصاب محیطی، کاهش خون‌رسانی و اختلال عملکرد سیستم ایمنی، مستعد گسترش، عفونت و تخریب بافت‌های عمقی است. در موارد شدید، عفونت می‌تواند به تاندون، مفاصل و حتی استخوان نفوذ کند و درمان را بسیار پیچیده‌تر سازد.

زخم پای دیابتی تنها یک مشکل پوستی نیست؛ بلکه نشان‌دهنده وجود آسیب‌های مزمن ناشی از دیابت در سیستم عصبی و عروقی بدن است. به همین دلیل، متخصصان آن را یکی از مهم‌ترین شاخص‌های پیشرفت بیماری دیابت و افزایش خطر بستری، ناتوانی و قطع عضو می‌دانند.

در بسیاری از بیماران، نخستین آسیب ممکن است به‌قدری کوچک باشد که فرد متوجه آن نشود. وجود یک سنگ‌ریزه داخل کفش، ایجاد یک تاول، بریدگی هنگام کوتاه کردن ناخن یا حتی ترک ناشی از خشکی پوست، اگر به‌موقع تشخیص داده نشود، می‌تواند آغازگر یک زخم جدی باشد.

---

چرا افراد مبتلا به دیابت دچار زخم پا می‌شوند؟

ایجاد زخم پای دیابتی معمولاً نتیجه همزمان سه فرآیند اصلی است که یکدیگر را تشدید می‌کنند.

۱. نوروپاتی محیطی (آسیب اعصاب)

مهم‌ترین عامل ایجاد زخم پای دیابتی، نوروپاتی محیطی یا آسیب اعصاب محیطی است. افزایش طولانی‌مدت قند خون باعث تخریب تدریجی اعصاب حسی، حرکتی و اتونوم می‌شود.

در نتیجه، فرد ممکن است دیگر نتواند مواردی مانند درد، فشار، گرما، سرما یا وجود جسم خارجی داخل کفش را احساس کند. به همین دلیل، آسیب‌های کوچک بدون آنکه بیمار متوجه شود، ساعت‌ها یا حتی روزها ادامه پیدا می‌کنند.

آسیب اعصاب حرکتی نیز باعث تغییر شکل تدریجی پا، تغییر الگوی راه رفتن و افزایش فشار روی برخی نقاط کف پا می‌شود. از سوی دیگر، آسیب اعصاب اتونوم باعث کاهش تعریق، خشکی پوست و ایجاد ترک‌های پوستی می‌شود که ورود باکتری‌ها را آسان‌تر می‌کند.

این تغییرات معمولاً در افرادی دیده می‌شود که سال‌ها قند خون بالایی داشته‌اند. برای آشنایی با روش‌های علمی کنترل قند خون و کاهش خطر نوروپاتی، مطالعه مقاله [جدیدترین روش‌های کنترل دیابت در سال ۲۰۲۶] توصیه می‌شود.

۲. بیماری شریان محیطی (Peripheral Artery Disease)

دومین عامل مهم، کاهش خون‌رسانی به اندام تحتانی است. در بسیاری از بیماران مبتلا به دیابت، دیواره رگ‌ها به مرور ضخیم و تنگ می‌شود و اکسیژن و مواد مغذی کافی به بافت‌های پا نمی‌رسد.

در چنین شرایطی حتی اگر زخم کوچکی ایجاد شود، سلول‌های بدن توانایی لازم برای ترمیم سریع آن را ندارند. کاهش جریان خون همچنین باعث افزایش احتمال نکروز بافت، عفونت و تأخیر در بهبود زخم می‌شود.

وجود همزمان نوروپاتی و بیماری شریان محیطی، خطر بروز زخم و عوارض آن را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهد.

۳. اختلال در سیستم ایمنی و ترمیم زخم

قند خون بالا عملکرد سلول‌های ایمنی را نیز مختل می‌کند. گلبول‌های سفید توانایی کمتری در مقابله با باکتری‌ها پیدا می‌کنند و فرآیند طبیعی ترمیم زخم دچار اختلال می‌شود.

در نتیجه، التهاب بیش از حد طول می‌کشد، تولید بافت جدید کاهش می‌یابد و احتمال عفونت افزایش پیدا می‌کند. به همین دلیل، زخمی که در افراد سالم ظرف مدت کوتاهی بهبود می‌یابد، در بیماران دیابتی ممکن است هفته‌ها یا حتی ماه‌ها باقی بماند.

این سه عامل در کنار یکدیگر چرخه‌ای ایجاد می‌کنند که اگر به‌موقع متوقف نشود، می‌تواند به تخریب وسیع بافت‌های پا منجر شود.

علائم اولیه زخم پای دیابتی

تشخیص زودهنگام مهم‌ترین عامل موفقیت در درمان زخم پای دیابتی است. بسیاری از بیماران به دلیل کاهش حس پا، علائم اولیه را نادیده می‌گیرند یا اصلاً متوجه آن نمی‌شوند.

شایع‌ترین نشانه‌های هشداردهنده عبارت‌اند از:

• ایجاد تاول یا خراش روی پوست پا
• مشاهده ترشح روی جوراب یا داخل کفش
• قرمزی یا التهاب موضعی
• تورم غیرعادی پا یا انگشتان
• تشکیل پینه (کالوس) در نواحی تحت فشار
• تغییر رنگ پوست به آبی، بنفش یا سیاه
• بوی نامطبوع از ناحیه زخم
• افزایش دمای یک نقطه از پا نسبت به سایر قسمت‌ها

یکی از خطرناک‌ترین ویژگی‌های زخم پای دیابتی این است که ممکن است بیمار هیچ دردی احساس نکند. نبود درد به معنای بی‌خطر بودن زخم نیست؛ بلکه اغلب نشان‌دهنده آسیب شدید اعصاب محیطی است. به همین دلیل، تمام افراد مبتلا به دیابت باید پاهای خود را روزانه از نظر وجود هرگونه تغییر ظاهری بررسی کنند.

---

شایع‌ترین محل‌های ایجاد زخم

زخم پای دیابتی معمولاً در نقاطی ایجاد می‌شود که بیشترین فشار وزن بدن را هنگام ایستادن و راه رفتن تحمل می‌کنند. این نواحی در اثر فشارهای مکرر، اصطکاک و تغییر شکل پا بیشتر در معرض آسیب قرار دارند.

شایع‌ترین محل‌های ایجاد زخم عبارت‌اند از:

• زیر انگشت شست
• کف پا
• زیر سر استخوان‌های متاتارس (توپی کف پا)
• پاشنه پا
• کناره انگشتان
• روی مفاصل انگشتان در افراد مبتلا به انگشت چکشی
• نواحی دارای پینه یا میخچه

وجود بدشکلی‌های پا مانند هالوکس والگوس، انگشت چکشی یا پای شارکو باعث تمرکز فشار روی نقاط خاصی از پا شده و احتمال ایجاد زخم را افزایش می‌دهد.

در بسیاری از موارد، انتخاب کفش نامناسب عامل آغازکننده این فشارهای غیرطبیعی است. برای آشنایی با ویژگی‌های کفش استاندارد، نقش آن در کاهش فشار کف پا و پیشگیری از ایجاد زخم، مطالعه مقاله [کفش دیابتی چیست؟] ضروری است.

مراحل پیشرفت زخم پای دیابتی

برای انتخاب روش درمان مناسب، پزشکان ابتدا شدت زخم را بر اساس سیستم‌های طبقه‌بندی معتبر ارزیابی می‌کنند. این سیستم‌ها به تعیین عمق زخم، وجود عفونت، میزان ایسکمی و ارزیابی خطر کمک می‌کنند.

طبقه‌بندی زخم پای دیابتی

یکی از سیستم‌های مورد استفاده، طبقه‌بندی دانشگاه تگزاس (University of Texas Classification) است که علاوه بر عمق زخم، وجود عفونت و ایسکمی را نیز در ارزیابی در نظر می‌گیرد.

سیستم دیگری که برای ثبت و ارزیابی ویژگی‌های زخم پای دیابتی استفاده می‌شود، طبقه‌بندی SINBAD است که عواملی مانند محل زخم، ایسکمی، نوروپاتی، عفونت باکتریایی و اندازه زخم را در نظر می‌گیرد.

NICE توصیه می‌کند شدت زخم پای دیابتی با استفاده از سیستم‌هایی مانند SINBAD یا University of Texas ثبت و ارزیابی شود.

طبقه‌بندی واگنر (Wagner Classification)

طبقه‌بندی Wagner یکی از سیستم‌های قدیمی و شناخته‌شده برای توصیف عمق زخم پای دیابتی است که زخم‌ها را از درجه ۰ تا ۵ دسته‌بندی می‌کند. با این حال، این سیستم محدودیت‌هایی دارد و راهنماهای جدید مانند NICE استفاده از آن را به‌عنوان ابزار اصلی ارزیابی شدت زخم توصیه نمی‌کنند.

• درجه ۰: پوست سالم است، اما پا در معرض خطر بالای ایجاد زخم قرار دارد.
• درجه ۱: زخم سطحی که تنها پوست را درگیر کرده است.
• درجه ۲: زخم به تاندون، رباط یا کپسول مفصلی نفوذ کرده، اما استخوان درگیر نشده است.
• درجه ۳: عفونت عمقی، آبسه یا استئومیلیت (عفونت استخوان) وجود دارد.
• درجه ۴: قانقاریا در بخشی از پا یا انگشتان مشاهده می‌شود.
• درجه ۵: قانقاریای گسترده که بخش بزرگی از پا را درگیر کرده است.

طبقه‌بندی دانشگاه تگزاس (University of Texas)

این سیستم زخم را بر اساس عمق و همچنین وجود عفونت و ایسکمی ارزیابی می‌کند و می‌تواند اطلاعات دقیق‌تری درباره شدت زخم و وضعیت بیمار در اختیار تیم درمان قرار دهد.

تشخیص و درمان زخم در مراحل اولیه می‌تواند به کاهش خطر پیشرفت عفونت، تخریب بافت و نیاز به مداخلات جراحی کمک کند.

عوامل خطر

همه افراد مبتلا به دیابت به یک اندازه در معرض زخم پای دیابتی قرار ندارند. برخی شرایط، احتمال بروز این عارضه را به‌طور قابل توجهی افزایش می‌دهند.

مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از:

• کنترل نامناسب قند خون و بالا بودن HbA1c
• ابتلا به نوروپاتی محیطی
• بیماری شریان محیطی (PAD)
• سابقه قبلی زخم پای دیابتی
• سابقه قطع انگشت یا بخشی از پا
• استفاده از کفش نامناسب یا تنگ
• وجود پینه، میخچه یا تغییر شکل پا
• پای شارکو
• بیماری مزمن کلیه یا دیالیز
• مصرف سیگار
• کاهش بینایی ناشی از دیابت
• افزایش سن
• راه رفتن با پای برهنه

کنترل مناسب قند خون یکی از اقدامات مهم برای کاهش خطر عوارض دیابت، از جمله آسیب عصبی است. هرچه قند خون مدت بیشتری خارج از محدوده هدف باقی بماند، آسیب به اعصاب و عروق بیشتر شده و احتمال ایجاد زخم نیز افزایش پیدا می‌کند. برای آشنایی با جدیدترین راهکارهای کنترل بیماری، فناوری‌های نوین پایش قند خون و درمان‌های دارویی، مقاله [جدیدترین روش‌های کنترل دیابت در سال ۲۰۲۶] را مطالعه کنید.

از سوی دیگر، استفاده از کفش مناسب یکی از مؤثرترین راهکارهای کاهش فشار روی نقاط پرخطر کف پا است. اگر قصد خرید کفش مناسب دارید یا می‌خواهید بدانید یک کفش استاندارد چه ویژگی‌هایی باید داشته باشد، مقاله [کفش دیابتی چیست؟] می‌تواند راهنمای کاملی برای شما باشد.

---

عوارض زخم پای دیابتی

زخم پای دیابتی تنها یک آسیب موضعی در پوست نیست؛ بلکه در صورت تأخیر در تشخیص یا درمان، می‌تواند به مجموعه‌ای از عوارض جدی و حتی تهدیدکننده حیات منجر شود. هرچه درمان دیرتر آغاز شود، احتمال گسترش عفونت، تخریب بافت‌ها و نیاز به جراحی افزایش می‌یابد.

عفونت زخم

شایع‌ترین عارضه زخم پای دیابتی، عفونت است. قند خون بالا عملکرد گلبول‌های سفید را مختل کرده و توانایی بدن برای مقابله با میکروب‌ها را کاهش می‌دهد. در نتیجه، باکتری‌ها به‌سرعت در بافت زخم تکثیر شده و عفونت از پوست به لایه‌های عمقی‌تر گسترش پیدا می‌کند.

علائم عفونت عبارت‌اند از:

• افزایش قرمزی اطراف زخم
• تورم
• ترشح چرکی
• بوی نامطبوع
• درد یا افزایش حساسیت
• تب و لرز در موارد شدید

استئومیلیت (عفونت استخوان)

اگر درمان به موقع انجام نشود، عفونت می‌تواند به استخوان برسد و باعث استئومیلیت شود. این وضعیت معمولاً نیازمند آنتی‌بیوتیک‌های طولانی‌مدت، دبریدمان جراحی و گاهی برداشت بخشی از استخوان آلوده است.

گانگرن (قانقاریا)

کاهش شدید خون‌رسانی یا عفونت کنترل‌نشده ممکن است باعث مرگ بافت شود. در این حالت، پوست به رنگ سیاه یا خاکستری تغییر می‌کند و بافت قابلیت بازگشت ندارد.

قطع عضو

آمپوتاسیون آخرین گزینه درمانی است و زمانی انجام می‌شود که حفظ اندام دیگر امکان‌پذیر نباشد. هدف از قطع عضو، جلوگیری از گسترش عفونت و حفظ جان بیمار است.

نکته مهم این است که بخش بزرگی از موارد قطع عضو با تشخیص زودهنگام، کنترل مناسب دیابت، درمان استاندارد و مراقبت صحیح از پا قابل پیشگیری هستند. اگر هنوز درباره نقش کنترل قند خون در جلوگیری از این عوارض اطلاعات کافی ندارید، مطالعه مقاله [جدیدترین روش‌های کنترل دیابت در سال ۲۰۲۶] توصیه می‌شود.

---

چگونه از زخم پای دیابتی پیشگیری کنیم؟

بر اساس گایدلاین‌های IWGDF و ADA، پیشگیری مؤثرترین و کم‌هزینه‌ترین راهکار مقابله با زخم پای دیابتی است.

مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه عبارت‌اند از:

• کنترل دقیق قند خون
• معاینه روزانه پا
• استفاده از کفش مناسب
• پوشیدن جوراب استاندارد
• رعایت بهداشت پا
• درمان سریع تاول، پینه و ترک‌های پوستی
• مراجعه منظم به پزشک

پیشگیری باید از زمان تشخیص دیابت آغاز شود، نه پس از ایجاد اولین زخم.

معاینه روزانه پا

تمام افراد مبتلا به دیابت باید هر روز پاهای خود را بررسی کنند؛ حتی اگر هیچ علامتی نداشته باشند.

در هنگام معاینه باید موارد زیر بررسی شود:

• بریدگی
• خراش
• تاول
• ترک پوست
• قرمزی
• تورم
• تغییر رنگ
• پینه
• ترشح
• ناخن فرورفته

کف پا نیز باید با استفاده از آینه یا کمک یکی از اعضای خانواده بررسی شود.

در صورت مشاهده هرگونه تغییر، نباید منتظر ایجاد درد یا بزرگ شدن زخم ماند. مراجعه سریع به پزشک، احتمال درمان موفق را به میزان قابل توجهی افزایش می‌دهد.

رعایت بهداشت پا

بهداشت روزانه نقش مهمی در کاهش خطر زخم دارد.

توصیه‌های مهم عبارت‌اند از:

• شستن روزانه پا با آب ولرم
• خشک کردن کامل به‌ویژه بین انگشتان
• استفاده از کرم مرطوب‌کننده روی کف و روی پا
• عدم استفاده از کرم بین انگشتان
• کوتاه کردن ناخن‌ها به‌صورت صاف
• خودداری از استفاده از تیغ برای برداشتن پینه
• راه نرفتن با پای برهنه حتی در منزل

نقش کفش دیابتی در پیشگیری از زخم

یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد زخم، فشارهای مکرر روی نقاط خاصی از کف پا است. کفش دیابتی با طراحی اختصاصی خود این فشارها را کاهش می‌دهد.

ویژگی‌های یک کفش دیابتی استاندارد عبارت‌اند از:

• پنجه پهن و عمیق
• رویه نرم و انعطاف‌پذیر
• نبود درزهای برجسته در داخل کفش
• کفی قابل تعویض
• زیره دارای جذب ضربه
• توزیع یکنواخت فشار کف پا
• فضای کافی برای انگشتان

افرادی که سابقه زخم، نوروپاتی یا تغییر شکل پا دارند، بیش از سایر بیماران به استفاده از کفش دیابتی نیاز دارند.

در صورتی که قصد خرید کفش مناسب دارید یا می‌خواهید با معیارهای انتخاب آن آشنا شوید، مقاله [کفش دیابتی چیست؟] را مطالعه کنید.

نقش جوراب دیابتی

اگرچه توجه بسیاری از بیماران به کفش معطوف است، اما جوراب نیز نقش مهمی در محافظت از پوست پا دارد.

یک جوراب استاندارد باید ویژگی‌های زیر را داشته باشد:

• بدون درز یا با حداقل درز
• بدون کش سفت
• جذب مناسب رطوبت
• تهویه مناسب
• کاهش اصطکاک
• حفظ دمای مناسب پا

پوشیدن جوراب‌های تنگ، مرطوب یا دارای درز ضخیم می‌تواند باعث ایجاد نقاط فشار و تاول شود.

همچنین توصیه می‌شود از جوراب‌های روشن یا سفید استفاده شود تا در صورت ایجاد خونریزی یا ترشح، بیمار سریع‌تر متوجه آن شود.

---

جدیدترین روش‌های درمان زخم پای دیابتی

درمان زخم پای دیابتی باید توسط یک تیم چندتخصصی انجام شود و تنها به استفاده از یک پماد یا پانسمان محدود نیست.

بر اساس جدیدترین توصیه‌های IWGDF، ADA و EASD، درمان استاندارد شامل چند مرحله مکمل است.

دبریدمان (Debridement)

دبریدمان به معنای برداشتن بافت‌های مرده، عفونی یا نکروزه از سطح زخم است.

اهداف دبریدمان عبارت‌اند از:

• کاهش بار میکروبی
• تحریک تشکیل بافت سالم
• کاهش التهاب
• تسریع ترمیم زخم

بسته به شرایط بیمار، دبریدمان می‌تواند به روش‌های جراحی، مکانیکی، آنزیمی، اتولیتیک یا بیولوژیک انجام شود.

در بسیاری از بیماران، دبریدمان مکرر بخشی از برنامه درمانی محسوب می‌شود.

Offloading (کاهش فشار)

کاهش فشار یا Offloading یکی از مهم‌ترین اجزای درمان زخم‌های کف پا محسوب می‌شود.

بدون حذف فشار، حتی بهترین پانسمان‌ها نیز نمی‌توانند باعث ترمیم کامل زخم شوند.

روش‌های Offloading عبارت‌اند از:

• کاهش راه رفتن
• استفاده از عصا
• استفاده از واکر
• ویلچر
• بوت‌های مخصوص
• کفش‌های Offloading
• کفی‌های طبی

هدف این روش‌ها، انتقال وزن بدن از روی زخم به سایر قسمت‌های پا است.

Total Contact Cast (TCC)

گایدلاین IWGDF برای برخی زخم‌های نوروپاتیک کف پا، وسایل کاهش فشار غیرقابل‌برداشت را به‌عنوان انتخاب اول درمانی توصیه می‌کند.

مزایای TCC:

• توزیع یکنواخت فشار
• کاهش حرکت مفاصل
• محافظت از زخم
• افزایش سرعت ترمیم

البته استفاده از آن برای همه بیماران مناسب نیست و باید توسط پزشک متخصص انجام شود.

پانسمان‌های نوین

پانسمان مناسب باید محیط زخم را مرطوب نگه دارد، ترشحات اضافی را کنترل کند و از آلودگی جلوگیری نماید.

انتخاب پانسمان بر اساس وضعیت زخم انجام می‌شود و ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• هیدروژل
• آلژینات
• فوم
• هیدروکلوئید
• پانسمان‌های حاوی نقره
• پانسمان‌های حاوی ید
• پانسمان‌های سوپرجاذب

هیچ پانسمانی به‌تنهایی برای همه زخم‌ها بهترین گزینه نیست و انتخاب آن باید بر اساس شرایط بالینی بیمار انجام شود.

درمان عفونت

وجود عفونت باید هرچه سریع‌تر کنترل شود.

درمان ممکن است شامل موارد زیر باشد:

• شست‌وشوی زخم
• دبریدمان
• کشت زخم در صورت نیاز
• آنتی‌بیوتیک خوراکی
• آنتی‌بیوتیک تزریقی
• بستری شدن در موارد شدید

مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک یا استفاده از پمادهای آنتی‌بیوتیکی بدون تشخیص پزشک توصیه نمی‌شود؛ زیرا می‌تواند باعث مقاومت میکروبی و تأخیر در درمان شود.

درمان‌های پیشرفته

در بیمارانی که با درمان‌های استاندارد بهبود مناسبی ندارند، ممکن است از روش‌های پیشرفته استفاده شود.

این روش‌ها شامل موارد زیر هستند:

• اکسیژن‌درمانی پرفشار (HBOT)
• درمان با فشار منفی (Negative Pressure Wound Therapy)
• جایگزین‌های پوستی و مهندسی بافت
• فاکتورهای رشد
• محصولات سلولی و بیولوژیک
• مداخلات عروقی برای بازگرداندن خون‌رسانی
• جراحی اصلاح بدشکلی‌های پا

انتخاب روش‌های درمان پیشرفته باید بر اساس شرایط زخم، وضعیت خون‌رسانی، وجود عفونت و پاسخ بیمار به درمان‌های استاندارد انجام شود. راهنمای IWGDF درباره مداخلات افزایش ترمیم زخم مروری بر شواهد مربوط به این روش‌ها ارائه می‌دهد.

انتخاب هر یک از این روش‌ها به نوع زخم، میزان خون‌رسانی، وجود عفونت، وضعیت عمومی بیمار و نظر تیم تخصصی درمان زخم بستگی دارد.

در کنار تمام این درمان‌ها، کنترل دقیق قند خون همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت درمان است. بدون مدیریت مناسب دیابت، احتمال عود زخم و شکست درمان افزایش می‌یابد. برای آشنایی با جدیدترین راهکارهای کنترل بیماری، مقاله [جدیدترین روش‌های کنترل دیابت در سال ۲۰۲۶] را مطالعه کنید.

پس از بهبود زخم نیز مراقبت پایان نمی‌یابد. استفاده مداوم از [کفش دیابتی استاندارد]، معاینه روزانه پا و رعایت توصیه‌های پیشگیرانه، مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از عود زخم و حفظ سلامت پا در درازمدت هستند.

چه زمانی باید فوراً به پزشک مراجعه کرد؟

در زخم پای دیابتی، زمان یکی از مهم‌ترین عوامل تعیین‌کننده موفقیت درمان است. بسیاری از بیماران به دلیل بی‌حسی ناشی از نوروپاتی یا تصور اینکه زخم به‌مرور زمان بهبود می‌یابد، مراجعه به پزشک را به تعویق می‌اندازند. این تأخیر می‌تواند باعث گسترش عفونت، تخریب بافت، درگیری استخوان و حتی قطع عضو شود.

در صورت مشاهده هر یک از علائم زیر، مراجعه فوری به پزشک یا مرکز تخصصی درمان زخم ضروری است:

• ایجاد هرگونه زخم باز روی پا که طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت بهبود نیابد.
• ترشح چرکی، خونی یا بدبو از زخم.
• افزایش قرمزی یا گسترش التهاب در اطراف زخم.
• تورم ناگهانی پا یا انگشتان.
• سیاه، خاکستری یا بنفش شدن پوست که می‌تواند نشانه گانگرن یا نکروز باشد.
• مشاهده استخوان، تاندون یا بافت عمقی در کف زخم.
• تب، لرز یا احساس ناخوشی عمومی همراه با زخم.
• درد شدید یا برعکس، افزایش ناگهانی بی‌حسی در پا.
• گرم شدن غیرطبیعی یک ناحیه از پا نسبت به پای مقابل.
• ایجاد تاول، خون‌مردگی یا زخم پس از پوشیدن کفش جدید.
• وجود جسم خارجی در پا یا داخل زخم.
• خونریزی مداوم از زخم.
• تغییر رنگ ناخن یا پوست اطراف زخم.
• سرد شدن شدید پا یا کاهش نبض پا که می‌تواند نشانه اختلال خون‌رسانی باشد.

در صورت وجود هر یک از این علائم، از درمان‌های خانگی یا مصرف خودسرانه دارو خودداری کنید و در اولین فرصت توسط پزشک یا تیم تخصصی پای دیابتی ویزیت شوید.

---

باورهای غلط درباره زخم پای دیابتی

باورهای نادرست یکی از مهم‌ترین دلایل تأخیر در درمان و افزایش عوارض زخم پای دیابتی هستند.

باور غلط اول: اگر زخم درد ندارد، خطرناک نیست.

واقعیت این است که بسیاری از زخم‌های دیابتی به دلیل نوروپاتی بدون درد هستند. نبود درد، نشانه سلامت زخم نیست؛ بلکه ممکن است بیانگر آسیب شدید اعصاب باشد.

باور غلط دوم: هر زخمی با پماد خوب می‌شود.

درمان زخم پای دیابتی تنها به استفاده از پماد محدود نمی‌شود. دبریدمان، کاهش فشار (Offloading)، کنترل عفونت، انتخاب پانسمان مناسب و کنترل قند خون، اجزای اصلی درمان هستند.

باور غلط سوم: راه رفتن روی زخم مشکلی ایجاد نمی‌کند.

فشار مداوم روی زخم یکی از مهم‌ترین دلایل شکست درمان است. به همین دلیل، در بسیاری از بیماران استفاده از تجهیزات Offloading یا Total Contact Cast ضروری است.

باور غلط چهارم: فقط افراد سالمند دچار زخم پای دیابتی می‌شوند.

اگرچه سن بالا یک عامل خطر محسوب می‌شود، اما هر فرد مبتلا به دیابت نوع ۱ یا نوع ۲ در صورت کنترل نامناسب بیماری می‌تواند به زخم پای دیابتی مبتلا شود.

باور غلط پنجم: اگر زخم خوب شد، دیگر نیازی به مراقبت نیست.

بیش از یک‌سوم بیماران در سال اول پس از بهبود، دوباره دچار زخم می‌شوند. بنابراین، مراقبت از پا باید به‌صورت دائمی ادامه یابد.

---

پرسش‌های متداول

۱. آیا زخم پای دیابتی همیشه به قطع عضو منجر می‌شود؟

خیر. در صورت تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و کنترل دقیق دیابت، بسیاری از زخم‌ها بدون نیاز به قطع عضو بهبود پیدا می‌کنند.

۲. چه مدت طول می‌کشد تا زخم پای دیابتی بهبود یابد؟

مدت درمان به عمق زخم، میزان خون‌رسانی، وجود عفونت، کنترل قند خون و همکاری بیمار بستگی دارد و ممکن است از چند هفته تا چند ماه متغیر باشد.

۳. بهترین پانسمان برای زخم پای دیابتی چیست؟

هیچ پانسمانی برای همه بیماران بهترین گزینه نیست. نوع پانسمان باید بر اساس وضعیت زخم، میزان ترشح، وجود عفونت و نظر پزشک انتخاب شود.

۴. آیا می‌توان پینه پا را در خانه برداشت؟

خیر. برداشتن پینه با تیغ یا ابزارهای خانگی می‌تواند باعث ایجاد زخم و عفونت شود.

۵. آیا استفاده از کفش طبی واقعاً مؤثر است؟

بله. کفش دیابتی استاندارد فشار را در سطح کف پا توزیع کرده و احتمال ایجاد زخم یا عود آن را کاهش می‌دهد. برای آشنایی بیشتر، مقاله «کفش دیابتی چیست؟» را مطالعه کنید.

۶. چرا زخم پای دیابتی دیر خوب می‌شود؟

آسیب اعصاب، کاهش خون‌رسانی، اختلال عملکرد سیستم ایمنی و قند خون بالا روند طبیعی ترمیم زخم را مختل می‌کنند.

۷. آیا شستن پا با آب داغ توصیه می‌شود؟

خیر. به دلیل کاهش حس پا، احتمال سوختگی وجود دارد. همیشه از آب ولرم استفاده کنید.

۸. آیا سیگار بر روند درمان تأثیر دارد؟

بله. سیگار باعث انقباض عروق، کاهش اکسیژن‌رسانی و کند شدن ترمیم زخم می‌شود.

۹. هر چند وقت یک‌بار باید پاها توسط پزشک معاینه شوند؟

افراد کم‌خطر حداقل سالی یک بار و بیماران پرخطر یا دارای سابقه زخم، هر یک تا سه ماه یک‌بار باید توسط پزشک معاینه شوند.

۱۰. آیا دیابت نوع ۱ نیز باعث زخم پا می‌شود؟

بله. هر دو نوع دیابت در صورت کنترل نامناسب می‌توانند باعث آسیب اعصاب و ایجاد زخم شوند.

۱۱. آیا جوراب معمولی برای افراد دیابتی مناسب است؟

در صورت وجود نوروپاتی یا سابقه زخم، استفاده از جوراب دیابتی بدون درز و بدون کش سفت توصیه می‌شود.

۱۲. آیا زخم پای دیابتی مسری است؟

خیر. این بیماری واگیردار نیست.

۱۳. آیا می‌توان روی زخم بتادین یا الکل ریخت؟

استفاده مکرر از مواد ضدعفونی‌کننده قوی بدون تجویز پزشک می‌تواند به بافت سالم آسیب برساند و روند ترمیم را کند کند.

۱۴. آیا ورزش برای افراد دارای زخم مجاز است؟

نوع فعالیت باید توسط پزشک تعیین شود. در بسیاری از موارد، لازم است فشار از روی زخم برداشته شود و فعالیت‌های تحمل وزن محدود شوند.

۱۵. آیا امکان بازگشت زخم پس از درمان وجود دارد؟

بله. به همین دلیل، کنترل قند خون، استفاده از کفش مناسب، معاینه روزانه پا و پیگیری منظم پزشکی اهمیت زیادی دارند.

بررسی علمی: دکتر اسماعیل وحدت، پزشک همکار علمی دیابتچی
آخرین بررسی: شهریور ۱۴۰۵